Z ogromną przyjemnością mieliśmy okazję realizować inwentaryzację architektoniczną na cele podatkowe zabytkowego obiektu o wyjątkowej góralskiej architekturze – willi „Stara Polana” w Zakopanem. To miejsce o niezwykle bogatej historii i unikalnym charakterze, stanowiące doskonały przykład stylu zakopiańskiego oraz świadomego łączenia tradycji z nowoczesnością. Praca nad tym obiektem była nie tylko zadaniem technicznym, lecz także wyjątkowym doświadczeniem pozwalającym obcować z autentycznym dziedzictwem architektonicznym Podhala.
Willa została ufundowana w 1906 roku przez górala o nazwisku Płaza, od którego pochodzi jej pierwotna nazwa – „Płazówka”. Budynek wzniesiono prawdopodobnie według projektu Jana Ustupskiego „Kubecka”. Do lat 70. XX wieku obiekt pozostawał własnością rodziny Płazów, co pozwoliło zachować jego pierwotny charakter oraz tradycyjne rozwiązania konstrukcyjne i materiałowe. W 1976 roku willę zakupiła Politechnika Krakowska, przekształcając ją w Pracownię Regionalną. Instytucją do 1990 roku kierował doc. dr hab. Stefan Żychoń, a następnie prof. dr hab. Przemysław Szafer, kontynuując działalność naukową i konserwatorską związaną z ochroną architektury regionalnej.
W latach 80. XX wieku od strony północno-zachodniej dobudowano nowe skrzydło według projektu Stefana Żychonia. Jego architektura świadomie nawiązuje do tradycyjnego budownictwa regionu, tworząc tzw. nawarstwienie historyczne – zestawienie pierwotnej, historycznej tkanki z jej współczesną interpretacją stylistyczną. Dzięki temu obiekt zyskał nową funkcjonalność, nie tracąc swojej tożsamości i spójności architektonicznej.
Willa „Stara Polana” zlokalizowana jest przy ul. Nowotarskiej w Zakopanem, w ogrodzie, około 10 metrów od krawędzi ulicy. Front budynku zwrócony jest na południe i poprzedzony placem, który obecnie pełni funkcję parkingu. Starsza część obiektu reprezentuje skromną, lecz niezwykle autentyczną odmianę stylu zakopiańskiego, natomiast część dobudowana stanowi przykład współczesnej architektury regionalnej harmonijnie wpisującej się w całość założenia.
Budynek posiada nieregularny rzut, parter z użytkowym poddaszem oraz częściowe podpiwniczenie. Posadowiony jest na betonowych fundamentach z kamienną podmurówką. Starsza część wykonana została w drewnianej konstrukcji zrębowej i wewnątrz odeskowana, natomiast skrzydło dobudowane w latach 80. XX wieku jest murowane. Całość przykrywa dach siodłowy z półszczytami, o konstrukcji krokwiowo-jętkowej, kryty gontem drewnianym. Elewacja frontowa jest symetryczna i wyróżnia się wysuniętym ryzalitem piętrowej werandy, po której obu stronach znajdują się charakterystyczne otwarcia pulpitowe w połaciach dachowych. Elewacje boczne i tylna mają układ niesymetryczny, typowy dla architektury regionalnej.
Obiekt zachwyca bogactwem detalu architektonicznego, charakterystycznego dla stylu zakopiańskiego. Na elewacjach widoczne są snycerskie ryty wgłębne nad drzwiami i oknami, ażurowe wycinanki w balustradach werandy, finezyjnie profilowane rysie oraz dekoracyjne motywy „słoneczka” i pazdury zdobiące szczyty dachowe. We wnętrzach zachowały się oryginalne powały oraz bogato dekorowane sosręby, zdobione motywami ludowymi, takimi jak wegetacje roślinne, gwiazdy czy gadziki. Elementy te świadczą o wysokim poziomie rzemiosła snycerskiego oraz konsekwentnym podtrzymywaniu tradycji zakopiańskiego budownictwa drewnianego.
Realizacja inwentaryzacji architektonicznej tak wyjątkowego obiektu należy do rzadkości i stanowi ogromny przywilej dla zespołu projektowego. Niewiele jest dziś zabytkowych budynków o tak wysokich walorach historycznych, kulturowych i artystycznych, których zachowanie w oryginalnej formie pozostaje priorytetem. Właśnie dlatego inwentaryzacje architektoniczne zabytków odgrywają kluczową rolę w procesie ich ochrony, dokumentowania oraz planowania prac konserwatorskich i adaptacyjnych. To dzięki nim możliwe jest wierne odwzorowanie stanu istniejącego, identyfikacja wartościowych elementów oraz podejmowanie świadomych decyzji projektowych z poszanowaniem autentycznej substancji zabytkowej.
Na szczególne uznanie zasługuje fakt, że nad zachowaniem takich obiektów czuwają instytucje odpowiedzialne za ochronę zabytków, które konsekwentnie dbają o zachowanie historycznej tożsamości architektury i kontrolują przebieg prac remontowych oraz adaptacyjnych. Ich rola w procesie ochrony dziedzictwa kulturowego jest nieoceniona, a współpraca z zespołami wykonującymi inwentaryzacje architektoniczne pozwala skutecznie łączyć potrzeby współczesnego użytkowania z troską o autentyczność i trwałość historycznej tkanki.
Obecnie willa „Stara Polana” została nowo zaadaptowana i starannie odrestaurowana z poszanowaniem jej unikalnych wartości architektonicznych. W najbliższym czasie obiekt będzie funkcjonował jako hotel lub dom wypoczynkowy, oferując gościom nie tylko komfortowe warunki pobytu, lecz także możliwość bezpośredniego kontaktu z wyjątkowym dziedzictwem architektury Podhala. Wykonanie inwentaryzacji architektonicznej tego zabytku było dla nas potwierdzeniem, jak ogromne znaczenie ma profesjonalna dokumentacja obiektów historycznych w procesie ich ochrony, rewitalizacji i dalszego, odpowiedzialnego użytkowania.
